فلسفه و تاریخچۀ شب یلدا

در این مقاله قصدداریم در مورد فلسفه و تاریخچه شب یلدا صحبت کنیم.شب یلدا، درازترین

شب سال و یکی از بزرگترین جشن های ایرانیان است.

ایرانیان همواره شیفتۀ شادی و جشن بوده اند و این جشن ها را با روشنایی و نور می آراستند.

آن ها خورشید را نماد نیکی می دانستند و در جشن هایشان آن را ستایش می کردند. در

درازترین و تیره ترین شب سال، ستایش خورشید نماد دیگری می یابد مردمان سرزمین ایران با

بیدار ماندن، طلوع خورشید و سپیده دم را انتظار می کشند تا خود شاهد دمیدن خورشید باشند

و آن را ستایش کنند. خوردن خوراکی ها و مراسم دیگر در این شب بهانه ای است برای بیدار ماندن.

ریشۀ کلمۀ یلدا متعلق به زبان سریانی است و به معنای تولد یا میلاد است. یلدا یک جشن آریایی

است و پیروان میترائیسم آن را از هزاران سال پیش در ایران برگزار می کرده اند.

برخی بر این گمانند که مراسم شب چله برای رفع نحوست بلندترین شب سال برگزار میشود،

اما در باورهای کهن ایرانی هیچ روز و شبی، نحس و بد یمن شناخته نمی شده است.

خورشید در حرکت سالانۀ خود، در آخر پاییز به پایین ترین نقطۀ افق جنوب شرقی می رسد که موجب

کوتاه شدن طول روز و افزایش زمان تاریکی شب می شود.

اما از آغاز زمستان یا انقلاب زمستانی، خورشید دوباره به سوی شمال شرقی باز می گردد که نتیجۀ

آن افزایش روشنایی روز و کاهش شب است. به عبارت دیگر، در شش ماهه آغاز تابستان تا آغاز

زمستان، در هر شبانه روز خورشید اندکی پایین تر از محل پیشین خود در افق طلوع می کند تا در نهایت

در آغاز زمستان به پایین ترین حد جنوبی خود با فاصلۀ ۵/۲۳ درجه از شرق یا نقطۀ انقلاب تابستانی باز

می گردد. آغاز بازگردیدن خورشید بسوی شمال شرقی و افزایش طول روز، در اندیشه و باورهای مردم

باستان به انقلاب تابستانی باز می گردد. آغاز بازگردیدن خورشید بسوی شمال شرقی و افزایش طول

روز، در اندیشه و باورهای مردم باستان به عنوان زمان زایش یا تولد دیگرباره خورشید دانسته می شد

و آن را گرامی و فرخنده می داشتند.

 در گذشته، آیین هایی در این هنگام برگزار می شده است که یکی از آن ها جشنی شبانه و بیداری تا

بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بوده است. جشنی که از لازمه های آن، حضور کهنسالان

و بزرگان خانواده، به نماد کهنسالی خورشید در پایان پاییز بوده است، و همچنین خوراکی های فراوان برای

بیداری درازمدت که همچون انار و هندوانه و سنجد، به رنگ سرخ خورشید باشند.

نخستین روز زمستان در نزد خرمدینانی که پیرو مزدک، قهرمان بزرگ ملی ایران بوده اند، سخت گرامی و

بزرگ دانسته می شد و از آن با نام (( خرم روز)) یاد می کرده و آیین هایی ویژه داشته اند. این مراسم و

نیز سالشماری آغاز زمستانی هنوز در میان برخی اقوام دیده می شود که نمونۀ آن تقویم محلی پامیر و

بدخشان( در شمال افغانستان و جنوب تاجیکستان) است. همچنین در تقویم کهن ارمنیان نیز از نخستین

ماه سال نو با نام (( ناواسارد)) یاد شده است که با واژۀ اوستایی(( نوسرذه)) به معنای (( سال نو)) در

پیوند است.

امروزه می توان تولد خورشید را آن گونه که پیشینیان ما به نظاره می نشسته اند تماشا کرد: در دوران

باستان بناهایی برای سنجش رسیدن خورشید به مواضع سالانه و استخراج تقویم ساخته می شده که

از مهمترین آن ها ((چارتاقی نیاسر کاشان)) است که فعلاً تنها بنای سالم باقی مانده در این زمینه در

ایران است. این بنا به گونه ای طراحی و ساخته شده است که می توان زمان رسیدن خورشید به برخی

از مواضع سالانه و نیز نقطه انقلاب زمستانی و آغاز سال نو میترایی را با دقت تماشا و تشخیص داد.

چارتاقی نیاسر بنایی است که تولد خورشید بگونه ای ملموس و قابل تماشا در آن دیده می شود. این

ویژگی را چارتاقی(( بازه هور))در راه نیشابور به تربت حیدریه و در نزدیکی روستای رباط سفید، نیز دارا

است که البته فعلاً دیواری نو ساخته و الحاقی مانع از دیدار پرتوهای خورشید می شود.

فلسفه و تاریخچۀ شب یلدا

حافظ در شب یلدا

معمولاً در شب یلدا رسم بر این است که صاحب خانه، دیوان حافظ را به بزرگتر فامیل که سواد دارد،

می دهد. سپس هر یک از میهمانان نیت کرده و بزرگ مجلس، این جمله را می گوید و تفعلی به گنجینۀ

حافظ می زند. این رسم یکی از رسوم پرطرفدار شب یلداست.

پیشینۀ جشن

یلدا و جشن هایی که در این شب برگزار می شود، یک سنت باستانی است و پیروان میترائیسم آن را

هزاران سال پیش در ایران برگزار می کرده اند. در این باور یلدا روز تولد خورشید و بعدها تولد میترا یا مهر

است. این جشن در ماه پارسی(( دی)) قرار دارد که نام آفریننده در زمان پیش از زرتشتیان بوده است

که بعدها او به نام آفرینندۀ نور معروف شد.

نور، روز و روشنایی خورشید، نشانه هایی از آفریدگار بود در حالی که شب، تاریکی و سرما نشانه هایی

از اهریمن. مشاهدۀ تغییرات مداوم شب و روز مردم را به این باور رسانده بود که شب و روز یا روشنایی و

تاریکی در یک جنگ همیشگی به سر می برند. روزهای بلندتر روزهای پیروزی بود، در حالی که روزهای

کوتاه تر نشانه ای از غلبۀ تاریکی.

در سراسر ایران زمین، جایی را نمی یابید که خوردن هندوانه در شب یلدا جزو آداب و رسوم آن نباشد. در

نقاط مختلف ایران، انواع تنقلات و خوراکی ها به تبع محیط و سبک زندگی مردم منطقه مصرف می شود اما

هندوانه میوه ای است که هیچ گاه از قلم نمی افتد، زیرا عدۀ زیادی اعتقاد دارند که اگر مقداری هندوانه در

شب چله بخورند در سراسر چلۀ بزرگ و کوچک یعنی زمستانی که در پیش دارند سرما و بیماری بر آن ها

غلبه نخواهد کرد.

یلدای ایرانی، شبی که خورشید از نو زاده می شود

یلدا در افسانه ها و اسطوره های ایرانی حدیث میلاد عشق است که هر سال در (خرم روز) مکرر می شود.

(( ماه دلدادۀ مهر است و این هردو سر بر کار خود دارند که زمان کار ماه شب است و مهر روزها بر می آید.

ماه بر آن است که سحرگاه، راه بر مهر ببندد و با او در آمیزد، اما همیشه در خواب می ماند و روز فرا می رسد

که ماه را در آن راهی نیست. سر انجام ماه تدبیری می اندیشد و ستاره ای را اجیر می کند، ستاره ای که اگر

به آسمان نگاه کنی همیشه کنار ماه قرار دارد و عاقبت نیمه شبی ستاره، ماه را بیدار می کند و خبر نزدیک

شدن خورشید را به او می دهد. ماه به استقبال مهر می رود و راز دل می گوید و دلبری می کند و مهر را از

رفتن باز می دارد. در چنین زمانی است که خورشید و ماه کار خود را فراموش می کنند و عاشقی پیشه می کنند

و مهر دیر بر می آید و این شب، (( یلدا)) نام می گیرد. از آن زمان هر سال مهر و ماه تنها یک شب به دیدار یکدیگر

می رسند و هر سال را فقط یک شب بلند وسیاه و طولانی است که همانا شب یلداست.))

در زمان ابوریحان بیرونی به دی ماه، (( خور ماه)) ( خورشید ماه) نیز می گفتند که نخستین روز آن خرم روز نام

داشت و ماهی بود که آیین های بسیاری در آن برگزار می شد. از آن جا که خرم روز، نخستین روز دی ماه، بلندترین

شب سال را پشت سر دارد پیوند آن با خورشید معنایی ژرف می یابد. از پس بلندترین شب سال که یلدا نامیده

می شود خورشید از نو زاده می شود و طبیعت دوباره آهنگ زندگی ساز می کند و خرمی جهان را فرا می گیرد.

بیشتر بخوانید: مقالات تربیت کودک

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

میخواهید به بحث بپیوندید؟
احساس رایگان برای کمک!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *